ΔΕΠΥ Ενηλίκων: Πώς Γίνεται η Διάγνωση στο Σπίτι; Οδηγός από Ψυχίατρο

«Πάντα πίστευα ότι απλώς είμαι τεμπέλης.» «Ξεκινάω δέκα πράγματα, δεν τελειώνω κανένα.» «Το μυαλό μου δεν σταματά ποτέ.» Αν αυτές οι φράσεις σάς ακούγονται γνώριμες, δεν είστε μόνοι. Και ίσως να μην είναι θέμα χαρακτήρα.

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) δεν είναι μια «παιδική πάθηση που περνάει». Σε πολλές περιπτώσεις τα συμπτώματα συνεχίζονται και στην ενήλικη ζωή, ενώ περίπου το 2,5% των ενηλίκων πληροί τα πλήρη διαγνωστικά κριτήρια[1]. Δυστυχώς οι περισσότεροι παραμένουν αδιάγνωστοι, καθώς τα συμπτώματα αποδίδονται σε τεμπελιά, ανευθυνότητα ή απλώς «άγχος». Το κόστος πληρώνεται σε αυτοεκτίμηση, σπουδές, καριέρα και σχέσεις.

Παρακάτω θα δείτε πώς γίνεται η σωστή διάγνωση της ΔΕΠΥ στους ενήλικες, γιατί τα online τεστ δεν αρκούν και γιατί η αξιολόγηση στον χώρο του ίδιου του ανθρώπου σε αρκετά σημεία υπερτερεί.

Πώς Μοιάζει η ΔΕΠΥ στους Ενήλικες;

Η εικόνα διαφέρει από το στερεότυπο του «άτακτου παιδιού». Η υπερκινητικότητα συνήθως μετατρέπεται σε εσωτερική ανησυχία ή ένα διαρκές αίσθημα ότι «κάτι πρέπει να κάνω». Στο προσκήνιο έρχονται οι δυσκολίες στις λεγόμενες εκτελεστικές λειτουργίες:

• Οργάνωση & χρόνος: χρόνιες καθυστερήσεις, χαμένες προθεσμίες, λογαριασμοί που ξεχνιούνται, «τυφλότητα χρόνου».
• Προσοχή: δυσκολία σε βαρετά αλλά απαραίτητα καθήκοντα και, φαινομενικά αντιφατικά, ικανότητα έντονης υπερεστίασης σε ό,τι προκαλεί ενδιαφέρον.
• Παρορμητικότητα: βιαστικές αποφάσεις, διακοπή συνομιλητών, παρορμητικές αγορές, απότομες αλλαγές πλάνων.
• Συναισθηματική ρύθμιση: ευερεθιστότητα, χαμηλή ανοχή στη ματαίωση, έντονη ευαισθησία στην κριτική.
• Χρόνια υποεπίδοση: η επίμονη αίσθηση ότι «θα μπορούσα πολύ περισσότερα», παρά τις πραγματικές ικανότητες.

Σπάνια όμως έρχεται μόνη της. Έως και οκτώ στους δέκα ενήλικες με ΔΕΠΥ εμφανίζουν τουλάχιστον μία ακόμη ψυχιατρική διαταραχή, συχνότερα άγχος, κατάθλιψη ή διαταραχές ύπνου[4]. Γι' αυτό η διάγνωση χρειάζεται ειδικό ψυχίατρο, που θα ξεχωρίσει τι είναι ΔΕΠΥ, τι συνυπάρχει και τι απλώς της μοιάζει.

Το Πρώτο Πράγμα που Πρέπει να Ξέρετε: Η Διάγνωση Είναι Κλινική

Δεν υπάρχει εξέταση αίματος, εγκεφαλογράφημα ή απεικόνιση που να τη «δείχνει»[1]. Διεθνώς, οι κατευθυντήριες οδηγίες[3] ζητούν δομημένη κλινική αξιολόγηση από ειδικό, με λεπτομερή συνέντευξη, ιστορικό ζωής, σταθμισμένα εργαλεία και αποκλεισμό άλλων αιτιών.

Αυτό έχει μια πρακτική συνέπεια που πολλοί αγνοούν. Αφού η διάγνωση δεν απαιτεί εργαστήριο, μπορεί να γίνει πλήρως και έγκυρα στον χώρο σας. Το «πού» δεν επηρεάζει την εγκυρότητα, επηρεάζει όμως, όπως θα δούμε, την ποιότητα της πληροφορίας.

Πώς Γίνεται η Αξιολόγηση Κατ' Οίκον, Βήμα-Βήμα

1. Κλινική συνέντευξη με βάση τα διεθνή κριτήρια. Εξετάζονται συστηματικά τα συμπτώματα απροσεξίας και υπερκινητικότητας/παρορμητικότητας. Για τους ενήλικες απαιτούνται τουλάχιστον πέντε συμπτώματα σε μία τουλάχιστον από τις δύο αυτές διαστάσεις, με παρουσία σε δύο ή περισσότερα πλαίσια ζωής (εργασία, σπίτι, σχέσεις) και ουσιαστική λειτουργική επιβάρυνση[6].

2. Το ιστορικό της παιδικής ηλικίας. Ένα κρίσιμο κριτήριο είναι ότι αρκετά συμπτώματα πρέπει να υπήρχαν πριν από τα 12 έτη[6], καθώς η ΔΕΠΥ εξ ορισμού δεν «πρωτοεμφανίζεται» στα 35. Ανατρέχω μαζί σας σε σχολικές αναμνήσεις, σχολικούς ελέγχους, παρατηρήσεις δασκάλων, ακόμη και σε παλιά τετράδια αν σώζονται.

3. Πληροφορίες από το περιβάλλον. Η ματιά συντρόφου, γονέα ή αδελφού προσθέτει οπτική που ο ίδιος ο ενήλικας συχνά δεν έχει, καθώς πολλά σημάδια είναι πιο ορατά απ' έξω.

4. Σταθμισμένα εργαλεία. Χρησιμοποιώ διεθνώς αναγνωρισμένες κλίμακες, όπως το ερωτηματολόγιο ASRS του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας[2], και δομημένες διαγνωστικές συνεντεύξεις για ενήλικες, όπως η DIVA-5[7]. Λειτουργούν ως οργανωμένος σκελετός της αξιολόγησης, όχι ως «τεστ που βγάζει αποτέλεσμα» από μόνα τους.

5. Διαφορική διάγνωση. Δυσκολία συγκέντρωσης προκαλούν επίσης το άγχος, η κατάθλιψη, οι διαταραχές ύπνου, η διπολική διαταραχή, οι παθήσεις του θυρεοειδούς, καθώς και ουσίες ή φάρμακα. Η σωστή αξιολόγηση δεν ρωτά μόνο «έχετε συμπτώματα ΔΕΠΥ;» αλλά «μήπως αυτά εξηγούνται καλύτερα από κάτι άλλο;»[3]

Γιατί η Εξέταση στο Σπίτι Βοηθά Ειδικά στη ΔΕΠΥ

Υπάρχει μια σχεδόν ειρωνική δυσκολία. Ζητάμε από ανθρώπους με δυσκολία στην οργάνωση, τον προγραμματισμό και την αναμονή… να οργανώσουν ραντεβού, να μετακινηθούν εγκαίρως και να περιμένουν σε έναν χώρο αναμονής. Στην πράξη, δεν είναι λίγες οι αξιολογήσεις που «ναυαγούν» πριν καν ξεκινήσουν, εξαιτίας ραντεβού που χάθηκαν.

Η κατ' οίκον εξέταση αντιστρέφει το πρόβλημα και προσθέτει πολύτιμες κλινικές πληροφορίες από το ίδιο το περιβάλλον, όπως ο τρόπος οργάνωσης του χώρου, τα συσσωρευμένα έγγραφα, οι ημιτελείς εργασίες. Και ο άνθρωπος, στον χώρο του, μιλά πιο ελεύθερα, χωρίς το «άγχος επίδοσης» που προκαλεί το ιατρικό περιβάλλον.

Και Μετά τη Διάγνωση; Η Θεραπεία

Πρόκειται για μία από τις πιο θεραπεύσιμες διαταραχές της ψυχιατρικής. Η θεραπεία συνήθως συνδυάζει:

• Ψυχοεκπαίδευση: το να καταλάβετε «γιατί λειτουργώ έτσι» είναι από μόνο του θεραπευτικό, ανακουφιστικό και θεμέλιο για όλα τα επόμενα.
• Φαρμακευτική αγωγή: στην Ελλάδα το βασικό διεγερτικό είναι η μεθυλφαινιδάτη, που έχει εγκεκριμένη ένδειξη και στους ενήλικες. Μαζί με το μη διεγερτικό ατομοξετίνη αποτελούν τις παρεμβάσεις με την πιο σταθερά τεκμηριωμένη δράση στα βασικά συμπτώματα της ΔΕΠΥ ενηλίκων[5]. Η συνταγογράφηση γίνεται με ειδική, ελεγχόμενη συνταγή (Πίνακας Γ΄, Ν. 3459/2006) και επιτρέπεται αποκλειστικά σε ψυχιάτρους, νευρολόγους και παιδοψυχιάτρους, με προσεκτική τιτλοποίηση της δόσης και τακτική παρακολούθηση της αρτηριακής πίεσης, των σφύξεων, του ύπνου και της όρεξης[3].
• Ψυχοθεραπευτικές στρατηγικές: γνωσιακή-συμπεριφορική προσέγγιση προσαρμοσμένη στη ΔΕΠΥ, τεχνικές οργάνωσης και διαχείρισης χρόνου.
• Τρόπος ζωής: σταθερό ωράριο ύπνου, τακτική σωματική άσκηση, εξωτερική δομή (λίστες, υπενθυμίσεις, ρεαλιστικός προγραμματισμός της ημέρας) και περιορισμός του αλκοόλ. Απλά μέτρα, που όμως στηρίζουν όλα τα υπόλοιπα.

Συχνές Ερωτήσεις